biekesblog


dinsdag 5 maart 2019

'Het is koers!' for dummies


Koers voor dummies


Of u daar nu blij of wanhopig van wordt, het koersseizoen is geopend. Vanaf nu valt er elke week wel een wielerwedstrijd te bekijken, te analyseren, te becommentariëren of te mijden. Koersfanaten ontwaken uit hun winterdepressie. Wie de koersliefde niet deelt, ondergaat de wielergekte gelaten. Meestal valt de koersheisa vrij vlot te ontwijken. Behalve op de Hoogdag der Vlaamse Hoogdagen: de Ronde van Vlaanderen en in juli, wanneer het peloton drie weken lang door Frankrijk sjeest en iedereen, zelfs de buurman met z’n Clubsjaal die geen kasseistrook van een col kan onderscheiden, ‘s avonds naar Karl kijkt in Vive le Vélo.

Wees niet bang om toe te geven dat u er niets van snapt, beste koersleek. U bent niet de enige. De meeste mensen snappen geen hol van de geschreven en ongeschreven wetten van de koers, maar doen gewoon alsof.  Het goede nieuws is: dat mag. Koers is geen wetenschap. De koers lost geen wereldproblemen op en levert geen innovatieve inzichten over mens en samenleving (hoewel). Koers is Shakespeariaans drama en emotie, veel theater, wat sjans en een tikje strategie.

Mocht u ondanks alle waarschuwingen toch inzicht willen krijgen in de regels van de koers, omdat u argeloos verliefd werd op een koersfanaat, omdat u indruk wil maken op de koersgeobsedeerde schoonfamilie, of omdat u de diepere gronden van deze bizarre pijler der Vlaamse identiteit wilt begrijpen, dan is deze handleiding voor u. Maar kom niet klagen wanneer u de regels schaamteloos met de voeten ziet treden op televisie.

Koers is een feodale sport.
Geen feodaler sport dan het wielrennen. De koers kent een strikte hiërarchie, waarin rangen en standen de gang de loop der dingen bepalen. Bovenaan de pyramide staat het geld: de sponsors en geldschieters weten dat er zonder hen niet gekoerst wordt, dus trekken ferm aan de lakens. De manager van de ploeg wikt, weegt, scout, kiest, zet in. Wie kopen we en wie laten we gaan? Wie is kopman/vrouw in welke wedstrijd? De ploegleider is het brein achter tactiek en strategie, en verdeelt de rollen van de dag. De kopman of -vrouw is het goudhaantje, de voorman (m/v/x) op de werkvloer. Hij (zij verdient sowieso belachelijk weinig) verdient veel meer, ontvangt de bloemen en de kussen, gaat met de aandacht en de prijzen lopen. 
Onderaan staat de knecht, de waterdrager, de working class hero van het peloton vol matig betaalde arbeiders. Hij of zij houdt de kopman/vrouw uit de wind, staat z’n/haar fiets af wanneer de kopman/vrouw pech heeft, verdeelt eten en drinken, wacht binnenvettend op de achtergebleven leider.
Dromen doet hij/zij zelden. Hij/zij kan van alles wat, maar niets echt goed genoeg. Hij/zij blinkt nergens in uit. De koers is een job, een stiel. Knechten winnen zelden. Maar als ze winnen, dan zijn we even blij als zijzelf. Winnende knechten zijn als groene spechten: zeldzaam en dus bijzonder. 
Straffe kopmannen en -vrouwen kost natuurlijk wel wat, soms meer dan ze waard zijn, maar als je je kopman/vrouw slim kiest levert die overwinningen en aandacht op, iets waar de sponsor blij van wordt. Ploegen zonder toppers winnen zelden en hebben veel minder geld te besteden dan de koningsploegen, die de overwinningen aan elkaar rijgen en met een ploegbus rondrijden die meer kost dan een villa met zwembad in Brasschaat. Meer geld betekent natuurlijk ook dat je betere, en dus duurdere, renners kan kopen. Die dan weer meer winnen. Enzoverder. Niet eerlijk, zegt u? Niemand zei dat koers eerlijk is. 

Koers is een ploegsport
Aan een wielerwedstrijd nemen ploegen deel. Zover was u wellicht al. Hoe zo'n ploeg is samengesteld hangt af van het geld dat de ploeg ter beschikking heeft. Dat gaat van heel erg veel tot net genoeg om te mogen meerijden. Een slimme manager stelt z'n ploeg zo samen dat er van alles wat inzit: sprinters, beukers, klimmers, tijdrijders (zie verder). Het is zaak je ploeg zo te leiden dat de renners een moord willen plegen voor ploegwinst. Divagedrag en egogezeik zijn enkel toegestaan voor de onbetwiste kopman/vrouw, tenminste zolang die wint. Het is dus heel normaal om een hele dag aan kop tegen de wind in te stampen om op een 100 meter voor de finish je kopman/vrouw te lanceren en met de kassei/beker/bloemen/premie aan de haal te zien gaan. De premie wordt netjes verdeeld. Wielerknechten zijn geen idioten.
Ook ploegleiders zijn geen idioten. Zij willen vooral hun ploeg zien winnen. Welke renner wint is van ondergeschikt belang. Als de duurbetaalde kopman (nogmaals: kopvrouwen zijn hooguit betaald, maar nooit duur betaald) een mindere dag heeft, tegen de vlakte gaat of een snotvalling heeft, dan zal een beetje ploegleider al snel overgaan naar plan B, C of zelfs D. Tenzij er geen plan is. Dan rijdt iedereen maar wat in het rond en bidt men in de ploegauto tot de wielergoden.

Koers is een individuele sport
“Jamaar, daarnet zei je dat koers een ploegsport is?” Precies. Dat is het ook. En ook een individuele sport. Niemand zei dat koers eenvoudig is.
Al die ploegen bestaan elk natuurlijk uit individuen, waarvan er maar eentje winnen kan. Gezellig samen trainen, grappen en grollen: allemaal goed en wel, maar in het zicht van de finish telt enkel de eeuwige roem. Renners die ‘s ochtends bij de havermout nog vastberaden leken zich het melkzuur uit de oren te trappen voor hun kopman/vrouw, durven zich wel eens bedenken wanneer ze plots, per abuis, mee voorop raken en hun kopman/vrouw in geen velden of wegen te bespeuren is. 
Winnen doe je alleen, of je nu met 3 of met 8 ploegmaats aan de start komt, of die zich nu voor jou uit de naad rijden of niet. Op het bovenste schavot is er maar plaats voor een. Verliezen doe je trouwens ook alleen: een renner is zelden zo eenzaam als wanneer hij/zij verliest waar hij/zij had moeten winnen. De stilte van de ploegleider en de ploegmaats spreken boekdelen en snijden dieper dan verwijten. “Als je wint, heb je vrienden”, zong Henny Vrienten. Als je verliest, is het je eigen schuld.

Aanvallen doe je niet om te winnen
Huh? Waarom vallen renners aan als ze toch niet kunnen winnen? Uitstekende vraag. Niemand zei dat koers logisch was. In de meeste wielerwedstrijden zal er na een uurtje keuvelend fietsen een groepje renners ontsnappen uit het peloton en vooruit gaan fietsen. Doorgaans zijn dat renners zonder enige winstkans. Een renner die de wedstrijd kan winnen blijft slim in het peloton zitten. Ontsnappen heeft geen zin, want van zodra hij/zij wegspringt krijgt hij/zij het halve peloton (behalve de eigen ploeg) achter zich aan. Bovendien duurt zo’n wedstrijd toch al snel een uur of vijf, dus het is niet per de hardrijder die wint, maar wel degene die aan het eind nog fris genoeg is om een tandje bij te steken. Doseren is cruciaal. De mindere goden mogen best even hun kans wagen, naar hun ouders, lief of bomma wuiven, de sponsor paaien, zich een half uurtje een held wanen. Die pakken we straks wel, denken de ploegen die voor winst gaan. Is dat niet zinloos en belachelijk, denkt u nu? Dat zou kunnen, maar niemand die daarom maalt. Er gebeurt tenminste wat, er is tijd voor een dutje, en als de sponsor, het lief en de bomma blij zijn, dan wij ook.

De sterkste wint niet per se
Sterk zijn is goed. Slim zijn is beter. Lang genoeg afwachten en de sterke mannen gewiekst verschansen door je te verstoppen, te doen alsof je niet in vorm bent en dan als een pijl uit een boog weg te schieten wanneer niemand het verwacht: dat mag. Niet eerlijk? Zeiden we al dat koers niet noodzakelijk eerlijk is?

In de koers rijden treintjes
Neenee, de NMBS doet niet mee. Die zou sowieso buiten tijd arriveren. Een treintje is een groepje renners van dezelfde ploeg (herkenbaar aan dezelfde schreeuwerige truitjes) die een ernstige kans maakt om de wedstrijd te winnen omdat ze het juiste soort renner(s) bij zich hebben voor dit soort wedstrijd (zie punt 6.). Van zodra het over en uit is met de zinloze ontsnappingen en de dappere of overmoedige vluchters zijn gepakt (of "opgeraapt), breekt de koers open. Dit is het moment waarop u best wakker wordt. Michel en José roepen nu “het is koers” of “het spel is op de wagen” en de ploegen die strijden om winst gaan treintjes vormen: keurig achter elkaar rijden, tempo rijden, elkaar netjes afwisselend aan kop. Dat afwisselen is belangrijk, want wie aan kop rijdt vangt de meeste wind.

De ene renner is de andere niet
Het is niet omdat een renner de Ronde van Vlaanderen wint, dat hij ook de Ronde van Frankrijk kan winnen. De winnaar van Parijs-Roubaix is niet dezelfde als die van een Touretappe op Alpe d’Huez. Ooit was dat anders, in de tijd van Eddy en Roger, maar in koerstermen heet dat vervlogen tijdperk de oertijd. Als u een beetje hebt opgelet, dan hebt u gemerkt dat er heel verschillende renners rondfietsen in het peloton van vandaag. Bonkige reuzen van 80 kilo en iele sprinkhanen van 50 kilo. Het spreekt voor zich dat die niet in dezelfde wedstrijden uitblinken. In de regel heb je klassieke renners (type Van Avermaet en Sagan), sprinters (Viviani), klimmers (Quintana, Aru, Bardet) en tijdrijders (Dennis, Campenaerts). De ronderenners, het soort übermensen die een Ronde van Frankrijk, een Giro d'Italia of een Vuelta kunnen winnen, zijn een categorie apart, en blinken vooral uit in tijdrijden, klimmen en extreem focussen. En dan is er nog die onbestemde, niet echt te categoriseren categorie van renners die eigenlijk alles redelijk tot uitstekend kunnen (Alaphilippe, Valverde) en die je dus best altijd en overal in de gaten houdt.
Dat is dus waarom kenners stellig meedelen dat het beklonken is wanneer er nog 15 km. te rijden valt en er een kopgroepje van drie renners twee minuten voorsprong heeft op het peloton: omdat in dat kopgroepje een sprinter in topvorm zit, die ongegeneerd in het wiel van de twee anderen blijft; of omdat er geen enkele sprinter mee is, maar wel zo’n alleskunner als Alaphilippe, die altijd net iets meer kan dan gewone stervelingen; of omdat Peter Sagan of Anna Van der Breggen weg zijn, en die maar zelden te verschansen vallen. Bij de vrouwen speelt al dat specialiseren wat minder een rol omdat ze bijvoorbeeld geen grote rondes mogen rijden en dus zelden zware cols over fietsen. Lullig. Ingewikkeld? Welja, als het simpel was hoefde u dit stukje niet te lezen.


De ene koers is de andere niet
Om het nog ingewikkelder te maken verdelen we de renners (zie 6.) ook nog eens in categorieën, volgens het soort wedstrijden die hen het best liggen; Vlaamse klassiekers (kasseien!), Waalse klassiekers (hellingen!) en de rest. Verkijk u niet op de hokjes, want goddank zijn er renners die niet in een hokje passen en gewoon overal hard rijden. Dat zijn onze lievelingsrenners. Voorts wordt er niet alleen in België gekoerst, alle hashtags #dekoersisvanons of #dekoerskomtthuis ten spijt. Renners koersen van januari tot en met de winter toeslaat, in Argentinië, Oman, Australië en elders. Daar zwaait men niet met Vlaamse vlaggen langs de weg en is koersen voorlopig weinig meer dan een exotische afleiding.
Tot slot zijn er de rondewedstrijden, wedstrijden die uit meer dan 1 etappe bestaan. De bekendste en populairste is de Ronde van Frankrijk, die maar liefst drie weken duurt. Een dag de beste zijn is iets helemaal anders dan drie weken lang de beste zijn. Wie in een grote Ronde de meest gelijkmatige is, die wint. Je moet dus steile cols kunnen beklimmen en kunnen tijdrijden (waarover straks meer), maar ook altijd mee zijn met het peloton in de gewone vlakke etappes. En dat drie weken en zo’n slordige 3500 kilometer lang. Het is weinigen gegeven. Het lukt alleen als je hypergetalenteerd bent, een ijzersterke ploeg om je heen hebt, geen gekkigheden uithaalt, niet valt, niet ziek wordt, ook in de winter elke maaltijd minutieus afweegt en het hele jaar alleen maar traint voor die drie ellendig lange weken. Rondewinnaars zijn niet de gezelligste thuis.
Vrouwelijke renners vragen al jaren vriendelijk of ze ook eens zo’n grote ronde mogen rijden. Vooralsnog zonder succes. Misschien zijn ze te vriendelijk.
Om het allemaal nog wat te compliceren kan het gebeuren dat een tijdrijder zich ontpopt tot klassieke renner, of andersom. Ook wielrenners willen wel eens wat anders. Volgt u nog?
Echte wielerfreaks kicken op het soort koersen waar elke wielrenner nachtmerries van krijgt. Stroken die de naam "weg" niet waardig zijn of waar iemand per ongeluk en volstrekt willekeurig een hoop kasseien over heeft uitgestrooid zijn vooral leuk voor de kijker. Voor een coureur is het de hel. Parijs-Roubaix, de Strade Bianche, dat soort werk. Als u renners wil zien lek rijden, vallen en als een levend lijk onder het stof of de modder over de meet zien komen, dan zijn dat de koersen die u moet zien.

Koers tegen de klok
Tijdrijden is volgens de meeste wielerkijkers een slaapverwekkend saai gebeuren. Sommige fanaten zijn het daar niet mee eens.
Tijdrijden is een cruciaal onderdeel van elke zichzelf respecterende rondewedstrijd en vaak een beslissende factor. In een tijdrit kan je een grote ronde winnen of verliezen. Iedereen start en finisht alleen, keurig om beurt. Hoe fris je ploegmaats zijn doet er die dag niet toe. Je rijdt alleen, tegen de wind en tegen jezelf, vooruit gebruld door je opgefokte ploegleider, die je op de hoogte houdt van de snelheid waarmee de concurrentie over het asfalt raast. Geen puurder koers dan een tijdrit. Die brullende ploegleider kan je overigens ook gewoon uitzetten.

Koers is vallen (en opstaan)
We geven het niet graag toe, maar stiekem zijn koersliefhebbers dol op valpartijen. Behalve wanneer hun favoriet tegen het asfalt smakt en gehavend uit koers stapt. Behalve wanneer valpartijen fataal aflopen. Valpartijen zijn volstrekt onvoorspelbaar, meestal idioot want perfect vermijdbaar, en soms ronduit dramatisch. U kent ze wel, de beelden van renners met kapotte broek en bloederig geschaafde dijen, die stoïcijns doorfietsen, alsof er niets is gebeurd. Wie zelf al eens schaafwonden opliep weet dat weinig letsels zo pijnlijk zijn als schaafwonden. Schaafwonden zijn net als brandwonden: je vel lijkt in brand te staan. Maar renners zijn geen mensen, dus wie geschaafd is raapt z’n fiets op en rijdt door. De regel luidt: “als het niet levensbedreigend is en je kan trappen, dan fiets je verder.” Zo zagen we in het bloemrijke verleden al renners wedstrijden uitrijden met een barst in hun schedel, een gebroken knie, elleboog of pols, een sleutelbeenbreuk (het meest voorkomende letsel in de koers) en een ontwrichte schouder. De wielerfan aanschouwt de heroïsche dapperheid in stilzwijgende bewondering. Maar natuurlijk is het gewoon idioot. In ieder geval is het een goed idee om overeind te blijven als je wil winnen. Vallen, zelfs zonder letsels, brengt een renner hopeloos achterop. Stuurvaardigheid is dus redelijk elementair voor renners die graag al eens iets winnen. De beste renners weten het zwalpende wiel van de beginner naast of voor hen perfect te ontwijken. In elke wielerwedstrijd wordt gevallen, zelfs meerdere keren.
Vallen of niet vallen, het maakt en kraakt seizoenen en zelfs hele carrières. Vraag het maar aan Oliver Naessen.

Koersen is afdalen
Na de klim, de heuvel of de col volgt onvermijdelijk de afdaling. Makkie, even uitrusten,  denkt u wellicht. Niets is minder waar. Afdalen is aartsmoeilijk, tenminste als je geen kostbare tijd wil verliezen en wanneer het op seconden aankomt. Bedenk dat renners op de steilste afdalingen snelheden van 100 km. per uur en meer halen, op twee smalle tubes. Terwijl een renner aan die rotvaart naar beneden sjeest is het zaak elke bocht zo aan te snijden dat hij/zij zo weinig mogelijk afstand aflegt. U begrijpt nu wellicht waarom sommige koersliefhebbers en moeders van wielrenners hun ogen dichtknijpen of naar de wc gaan tijdens een afdaling. De kunstigste dalers zijn buitengewoon stuurvaardig en hebben geen last van dichtgeknepen billen. Vincenzo Nibali, de onbetwiste afdaalkoning van het peloton, won ooit een volle minuut op de tegenstand door ongezien vakkundig en gewaagd af te dalen. Dat afdalen ook dramatisch fout kan lopen bewees Philippe Gilbert in de Tour van 2018: hij knalde tegen een muurtje en vloog er los overheen, de dieperik in, waar gelukkig geen afgrond gaapte.

Onmisbaar koersjargon

Nu u min of meer mee bent met de elementaire regels en gebruiken van de koers, is het tijd voor de slagroom op de taart, de kroon op het werk, de troefkaart waarmee u elke zelfverklaarde wielerkenner genadeloos en triomfantelijk het zwijgen oplegt en indruk maakt op een koersgek lief: wielertermen. U vindt ze niet allemaal terug in de Dikke van Daele, en of ze correct Nederlands zijn is bijzaak. Belangrijk is vooral dat u ze op het juiste moment in de mond neemt. Timing is alles, net als in de koers.

  • A bloc: voluit of volle bak gaan, alles geven.  
  • Benen/goede of slechte benen hebben: In bloedvorm zijn, of net niet.
  • Het buitenblad en het binnenblad: Commentatoren die ons willen imponeren met hun tactische kennis hebben het wel eens over het buiten- en het binnenblad. Een koersfiets heeft twee tandwielen: buitenblad en binnenblad. Buitenblad ronddraaien kost meer kracht, maar je legt er wel meer meters mee af per trap. Over het algemeen wordt het buitenblad op het vlakke en bergaf gebruikt, en het binnenblad bergop. Maar soms ook niet. De Hotond in Ronse wordt doorgaans op het buitenblad opgestormd, net als de Poggio in Milaan-San Remo. Wanneer commentatoren over het buiten- of binnenblad beginnen gaat u best een fris biertje uit de koelkast halen of even naar de wc.
  • Aan de boom schudden: hard doorrijden om de concurrentie af te schudden. Doen renners alleen als ze zich in vorm voelen of willen doen alsof. Psychologische oorlogsvoering is geoorloofd in de koers.
  • Bidon: de drinkbus van een renner. Die wordt onderweg uiteraard niet bijgevuld (organisatorisch onmogelijk) maar weggekeild in de berm, een mottige gewoonte die in strijd is met elk elementair respect voor omgeving en natuur, maar waar vooralsnog geen oplossing voor is bedacht. Verse bidons voor de ploeg worden gehaald en uitgedeeld door een knecht. Uiteraard.
  • De bus: er schijnen mensen te bestaan die denken dat renners werkelijk in een bus aan de finish worden afgeleverd. Dat zouden sommige renners vast wel willen op mindere dagen, maar helaas. De bus wordt vooral gebruikt in klimetappes van rondewedstrijden, en is de groepering van renners die niet meekunnen in de bergen en die samen in een rustig tempo naar de finish rijden, kwestie van te overleven. De "chauffeur" van de bus is doorgaans een ervaren renner, die het tempo bepaalt en ervoor zorgt dat de groep binnen de tijd aan de finish komt. Buiten tijd arriveren betekent immers diskwalificatie.
  • Chasse Patate: wanneer een renner demarreert uit het peloton en op jacht gaat naar de kopgroep, maar tussen die twee in op vrij knullige wijze stilvalt. Een chasse patate maakt zelfs de sponsor, het lief en de bomma niet blij.
  • Combine: wanneer renners van verschillende ploegen samenwerken om de tegenstand af te houden. Soms heeft dat te maken met geld. Soms ook niet. Renners die samen trainen of peter/meter zijn van elkaars kinderen; renners die allebei een gruwelijke hekel hebben aan de concurrent; chauvinistische landgenoten; enzoverder.
  • En danseuse: rechtop op de trappers een col op rijden. Een rasklimmer stoempt niet, maar danst als het ware bergop, elegant heen en weer wiegend op de trappers, het smalle zitvlak perfect in balans.  Alleen geboren klimgeiten houden dat lang vol.
  • De deur dichtdoen: van je rechte lijn afwijken en zo je tegenstanders hinderen (en soms doen vallen).
  • Het gat (laten vallen of dichtrijden): de afstand tussen een vluchter/ontsnapper of groepje vluchters/ontsnappers en de de achtervolgers. Een gat laten vallen betekent dat de achtervolgende groep de vluchters niet inhaalt, ofwel omdat ze niet kunnen, ofwel omdat ze niet willen (er rijdt een ploegmaat mee met de vluchters), ofwel omdat hun strategie hapert. Het gat dichtrijden betekent achter de vluchters aan gaan en ze inhalen. Het gat doet in elke wedstrijd mee.
  • Geparkeerd staan: zo goed als stilstaan, doorgaans niet om even van het landschap te genieten, maar omdat de renner aan het eind van zijn of haar latijn is.
  • Grinta: italiaans woord voor de hardnekkigheid van een taaie wielrenner, vooral gebezigd door Michel Wuyts.
  • Harken (zie ook skarten): ploeterend, zwoegend, lijdend fietsen.
  • Hongerklop (of fringale): een renner verbruikt al snel zo’n 6000 calorieën per dag in een rondewedstrijd. Dat is het equivalent van zes grote pakken frieten met mayonnaise. Natuurlijk is zo’n pak frieten niet echt handig op de fiets. Maar er moet en zal gegeten worden. Wie in het heetst van de strijd vergeet te eten krijgt daar steevast spijt van, en een fatale hongerklop.
  • Lossen (ook wel: moeten lossen; gelost worden): niet meekunnen met de anderen.
  • De rode lantaarn: wie als laatste eindigt in het eindklassement in de Ronde van Frankrijk krijgt de spreekwoordelijke Rode Lantaarn. In de praktijk is laatste worden in het eindklassement van de Tour niet zo simpel als het lijkt. Wie buiten de tijdlimiet aankomt, wordt immers gediskwalificeerd, en eenzaam achter het peloton aanrijden kost veel kracht. De rode lantaarn brengt enige publiciteit met zich mee, wat de sponsor mild stemt.
  • Er een snok aan geven: extra hard gaan rijden om de tegenstand te imponeren, te intimideren of eraf te rijden.
  • Skarten: Harken in het Yves Lampaerts.
  • Surplacen: balancerend stilstaan (of bijna stilstaan) op de fiets om je tegenstander te dwingen de kop over te nemen. Heel soms wordt er zo koppig gesurplaced dat de surplacende renners op de valreep worden ingehaald door de achtervolgers. Gênant.
  • Slepen: achter de tegenstander rijden en het vertikken om op kop te rijden. Wordt doorgaans niet in dank afgenomen en weinig bevorderlijk voor de populariteit van de sleper in het peloton.
  • Vierkant draaien: een groepje renners dat niet vlot rondrijdt omdat er eentje of meer renners weigeren aan kop te rijden of mee te werken. Doorgaans ziet u dan renners heftig discussiëren op de fiets. Soms is er een uitstekende reden om niet mee te werken. Als je in een achtervolgend groepje rijdt en je kopman/vrouw rijdt vooraan bijvoorbeeld. Of omdat je stikkapot bent. Of omdat je je benen wil sparen voor de sprint. A la guerre comme à la guerre.
  • Verdapperen: steendood zijn, maar toch versnellen omdat de finish of de eeuwige roem in zicht zijn (of omdat het lief daar wacht).
  • Verzet: Nee, we hebben het niet over de clandestiene weerstand tegen de bezetter in WOII, maar over de versnelling waarmee een renner rondrijdt. Een groot verzet is langzaam zwoegen, een klein verzet is snel en driftig rondtrappen. Meer hoeft u daarover niet te weten.
  • Waaiers: Een waaier is het woord dat we gebruiken voor de formatie die een groep renners aanneemt wanneer de wind schuin van voren komt. Dat doen ze om de weerstand zo klein mogelijk te maken. In de praktijk betekent het dat renners schuin achter elkaar gaan rijden en elkaar afwisselen aan kop. Wie aan kop rijdt vangt het meeste wind, en beschermt de anderen van diezelfde wind. Dat noemen we “uit de wind houden of zetten”. De koppositie van de waaier wordt afgewisseld, zodat de inspanning, het tegen de wind in beuken, min of meer eerlijk wordt verdeeld. Natuurlijk zijn er renners die zich aan die ongeschreven koerswet proberen te onttrekken. Dat soort renners zijn niet de meest geliefde renners in het peloton.
  • In een zetel zitten: je als renner in een voordelige en comfortabele positie bevinden, omdat je op papier de snelste bent én een ploegmaat mee hebt, en de anderen in het groepje niet, bijvoorbeeld.

Zo, met deze basiskennis kan u zonder zorgen en gewapend het koersseizoen in, al valt het niet uit te sluiten dat er zich in de loop van het wielervoorjaar bijkomende vragen, twijfels en mysteries aandienen. Onthou dan vooral dit: de koers is niet van ons, maar van iedereen, dus ook van u, hoe weinig u er ook van snapt.

















-->

zondag 16 september 2018

Verloren goud




Het is maar een eendagskoers, niet eens altijd een interessante, maar toch hou ik van het WK. Het heeft niet de allure en de epische proporties van een Ronde van Vlaanderen of een Parijs-Roubaix, maar de gretigheid en de speculaties maken van de regenboogtrui een haast even dierbare trofee als de kassei. De lijst met winnaars leest dan ook als een walk of fame van de geschiedenis van het wielrennen. Eendagsvliegen en geluksvogels zie je er niet of nauwelijks tussen staan. De allergrootsten bemachtigden het gegeerde truitje 2 of zelfs 3 keer. Tot nader order slaagde geen enkele mannelijke renner erin hem 4 keer te winnen. Een van de prangende vragen is dan ook of Peter Sagan, de enige die drie jaar op rij wereldkampioen werd, dat mannenrecord verbreekt. Het parcours en de kenners voorspellen stellig van niet. Maar met Sagan weet je nooit.

Dat het WK de laatste grote koers van het jaar is, waarna het zwarte gat gaapt (tenminse voor wie niet zo tuk is op het veldrijden) maakt de voorpret en de prognoses extra verslavend. Dat uitgebreide voorspel doet ook met nostalgie terugdenken aan al wie ooit de vurig begeerde regenboogtrui bemachtigde en aan de ongelukkigen die er net naast grepen. In geen andere sport spreken de verliezers spreken evenveel tot de verbeelding als de winnaars.

De eerste en meest onfortuinlijke pechvogel in de tweede categorie is allicht Claude Criquelion, die in 1988 in Ronse door de Canadees Steve Bauer met zicht op de finish de dranghekken in gepord werd. Cricri sloeg tegen de vlakte en Italiaan Fondriest ging gewiekst met de titel aan de haal. Tussen Bauer en ons land kwam het nooit meer goed. Het verbijsterde en verongelijkte gezicht van Criquelion, geparkeerd op een boogscheut van het podium, staat voor eeuwig op het collectieve netvlies gedrukt.

Ronse was vijfentwintig jaar eerder al onherroepelijk besmeurd geraakt, met wat heette de “grootste Belgische wielerrel ooit”. Niemand weet precies hoe de vork in de steel zat, behalve dan dat snotneus Benoni Beheyt zijn eigen kopman en gedoodverfd winnaar Rik Van Looy op verbluffend slinkse en brutale wijze de loef afstak. Dat de twee protagonisten er nooit nog over hebben willen praten is  veelzeggend. Feit is dat Van Looy in de slotspurt plots een pijlsnelle Beheyt op zich zag afstormen en alle truken van de foor uit de kast haalde om hem de pas af te snijden. Beheyt belande ei zo na in het publiek, maar won met een bandlengte. Van Looy was uitzinnig van woede, Beheyt werd uitgefloten en uitgespuwd door het publiek. Hij had z’n regenboogtrui, maar de toorn van het Belgische wielerpubliek zou hem nog lang achtervolgen.

Niemand was er zo vaak dichtbij als Raymond Poulidor: derde in 1961 na Van Looy en Nino Defilippis, derde in 1964 na Jan Janssen en Vittorio Adorni, derde in 1966 na Rudi Altig en Jacques Anguetil, tweede in 1974 na Merckx. Zijn status van immer sympathieke underdog leverde hem nooit de wereldtitel op, maar wel de collectieve affectie van het Franse publiek, dat hem bedacht met de troetelnaam ‘Poupou'. Aan godenkind Jacques Anquetil verloor Poupou niet alleen de wereldtitel, maar ook de Tour. De hechte vriendschap tussen de twee renners, ‘le diabolique’ en ‘l’innocent’, bewijst dat rivaliteit niet altijd tot levenslange vetes hoeft te leiden.

Fenomeen en pionier Yvonne Reynders trok maar liefst zeven keer de regenboogtrui aan, waarvan vier keer na winst op de weg (in 1959, 1961, 1963 en 1966). Helaas voor haar deed ze dat in tijden waarin koersende vrouwen als een merkwaardig randfenomeen werden beschouwd, een onfatsoenlijke hobby waar sportjournalisten hun neus voor optrokken. Koersen deden ze voor een tafelkleed of een bos bloemen; materiaalpech betekende opgeven, want omkadering was onbestaande.
Yvonne stond in totaal dus zeven keer op het podium: 4 keer met het goud, 2 keer met het zilver en in 1976, op haar 39ste en in het jaar van haar comeback na een lange stop van 7 jaar, met de bronzen plak. Van dat podium is niet eens een foto terug te vinden. Toch was die bronzen medaille eigenlijk een overwinning, en vooral het ultieme bewijs dat Reynders een uitzonderlijk talent en een zeldzame vechter was, van het allooi waar we vandaag al eens een halve krantenpagina aan zouden besteden. In gedachten zie ik Yvonne daar staan, op het laagste schavot, een triomfantelijke grijns vol revanche op haar lippen. Verliezers zijn soms de mooiste winnaars.
-->

zondag 2 september 2018

De toekomst stopt hier

 1979. We staan met de hele klas in een klein bedompt ziekenhuiskamertje. Mijn beste vriendinnetje ligt er al weken te herstellen van een zwaar verkeersongeval. Ze werd opgeschept door een auto terwijl ze de straat overstak. Haar rechterbeen hangt ongemakkelijk omhoog aan een haak, als een Spaanse ham boven de cafétoog. Wij staan bedremmeld op een kluitje, niet goed wetend wat we moeten zeggen. Wat zeg je tegen een onfortuinlijk kind in een ziekenhuisbed, dat net zo goed dood had kunnen zijn?

1981. De kerkklokken luiden lang en luid. Wij stappen in een dubbele rij achter juffrouw M. de kerk binnen, onze ogen op de grijze plavuizen gefixeerd, om niet te moeten zien dat iedereen met roodbetraande ogen staat te snotteren. Vooraan in de kerk staat een witte kist, met daarin wat overblijft van ons klasgenootje Christy. Overreden door een auto toen ze overstak. Naast de kist zitten haar ouders, met gezichten vol bodemloos verdriet. Wij durven niet luidop wenen en geven zakdoeken door.

1986. Er wordt gefluisterd en geweend op de speelplaats van het college. Her en der staat iemand de ogen te deppen met een beduimelde zakdoek. Onze vriendin Vera, waar we al 12 jaar mee op school zitten, is die nacht verongelukt. De auto waarin ze zat verloor de controle over het stuur en belandde tegen een boom. De chauffeur, haar lief, overleefde de crash. Zij niet. Twee ouders en twee zussen blijven sprakeloos achter zonder haar. Ik heb nog lang geen lief, laat staan eentje met een auto en een rijbewijs, maar dat je zomaar van de ene op de andere kan verdwijnen, terwijl het hele leven en al zijn liefde nog voor je liggen, daar kan mijn tienerverstand niet bij.

2018. Mijn oudste zoon, die ik liever zie dan alles wat ik bedenken kan, wil alleen naar school fietsen. Want alleen fietsen is cooler dan voor of achter je moeder aan peddelen, al helemaal als die moeder haar zenuwen niet altijd onder controle heeft en al eens instructies en waarschuwingen schreeuwt. Het is niet ver naar school, zo’n slordige anderhalve kilometer, maar het pad is bezaaid met levensbedreigende obstakels en situaties. Geen fietspaden, geen veilige oversteekplaats voor fietsers, voorbijrazend verkeer. In gedachten zie ik mijn oogappel onder de wielen van een vrachtwagen of op de motorkap van een SUV belanden. Het zijn gedachten die ik niet verwelkom, maar die mij niet met rust laten.

Nergens in Europa sterven meer kinderen in het verkeer dan in Vlaanderen. Dat leidt niet tot ernstige politieke verontwaardiging. Terwijl politici en experten bakkeleien over de onrustwekkende kwaliteit van ons onderwijs, verliezen we elk jaar tientallen kinderen die zich nooit meer zorgen moeten maken over hun niveau, zich nooit meer moeten afvragen of ze in de toekomst zullen excelleren. Hun toekomst stopt abrupt, ergens op een steenweg of een dode hoek. Niet omdat dat onvermijdelijk is, maar omdat we weigeren er iets aan te doen. Schuldig verzuim waar geen enkel valabel excuus voor bestaat.

woensdag 1 augustus 2018

De tour van 2018: wonden, ballen en tranen

Dat het opnieuw een slaapverwekkende Tour zou worden, voorspelden analisten en koersfanaten. De Skybots zouden op dictatoriale wijze heersen, de omstreden viervoudige winnaar zou met zijn vijfde gele trui huiswaarts keren, een morrend koerspubliek onvoldaan achterlatend.
Zo ging het niet, weten we intussen. Hoe het wel ging valt te illustreren aan de hand van drie dingen die bij de koers horen als water bij de zee: wonden, ballen en tranen.

De wonden
Het gehavende lijf van Bob Jungels, die er onder zijn koerstenue uitzag alsof hij net onder een verroeste schuurmachine had gelegen.

Het grotesk gezwollen linkerbeen van Philippe Gilbert, haast dubbel zo dik als het rechter, met in dat been een geknakte knieschijf die fietsen onmogelijk maakt, tenzij je Philippe Gilbert heet, voor wie niets onmogelijk is, ook niet twee cols overwinnen met een breuk in je knie.

Het verband rond het gespierde been en de elleboog van Peter Sagan, die desondanks enkel over z'n achterwerk kloeg, maar zich toch elke dag even genereus onder z'n vele fans bleef begeven, omdat hij zich zo goed herinnerde hoe als hij kleine jongen stond te wachten op een glimp, een woord of een gebaar van zijn eigen wielerhelden.

De bebloede jongenstronie van Lawson Craddock, rode lantaarn van dag 1 tot aan de meet, die met nietjes in z'n wenkbrouw en een gebroken schouderblad zijn tour uitreed, om geld in te zamelen voor de heropbouw van de velodroom in zijn thuisstad, zwaar gehavend door orkaan Harvey.

De ballen
Het karakter van Greg Van Avermaet, die officieel z'n gele trui aan de wilgen hing zodra het peloton naar de Alpen trok, maar die ochtend, de blik gefocust op het hooggebergte, officieus besloot dat hij hem gewoon nog een dagje langer aan zou houden, en daarom deed wat onmogelijk leek: zijn grote vikinglijf in de aanval gooien.

De alomtegenwoordigheid van Julian Alaphilippe, die zich als een balletje in een flipperkast door het peloton bewoog, en zelfs wanneer het melkzuur uit z'n guitige oren spoot de energie vond om smoelen te trekken naar de cameraman op de motor, alsof hij de tijd van z'n leven had.

De nonchalante onverzettelijkheid van Peter Sagan, die iets goed te maken had nadat hij vorig jaar onverrichter zake huiswaarts werd gestuurd, en op weergaloze wijze revanche nam door te winnen waar hij kon, en niet op te geven waar dat heel begrijpelijk zou zijn geweest.

De branie van Yves Lampaert, die met zicht op de Arc de Triomphe besloot dat hij geen zin had in de obligate massasprint, maar gewoon vertrok, als een sneltrein, en een gat sloeg dat ons allemaal deed geloven dat hij en niemand anders even later op het podium zou staan.

De weerbarstigheid van Tom Dumoulin, die eenzaam weerstand bood tegen de Skytrein, en in die schijnbaar onhaalbare opdracht maar een enkele keer z'n aplomb verloor door luidop te vloeken.

De tranen
De ongelovige winnaarstranen van Geraint Thomas, die zich drie weken en een dag lang waardig en ogenschijnlijk ongenaakbaar doorheen het jouwende, spuwende en duwende publiek had gewurmd, en pas aan de eindmeet van de voorlaatste dag besefte dat hij, en niemand anders, de Tour had gewonnen, als eerste Welshman ooit bovendien.

De uitgestelde tranen van Philippe Gilbert, die niet van plan was te huilen, omdat flandriens en rascoureurs niet huilen voor een peuleschil, tot ze met vertraging beseffen dat ze net zo goed morsdood hadden kunnen zijn.

De louterende tranen van Lawson Craddock, de ontlading na 21 dagen pijn verbijten en het besef dat hij echt zijn Tour zou uitrijden, hoe onverstandig dat ook was geweest.


dinsdag 19 juni 2018

Wachten op de barbaren


Onderweg naar mijn werk zag ik in mijn haast een vriendin zitten, achter het beslagen raam van de koffiebar, waar we elkaar wel eens treffen. Ik had geen tijd, was al te laat, maar opende instinctief de deur en stapte naar haar toe. We hoefden niets te zeggen; we wisten allebei wat de ander voelde. Een omhelzing volstond. Daarna vielen de woorden, boze, striemende woorden, als hagel op een blote schouder. Dan, naadloos volgend, de wanhoop en de onmacht. Vervolgens: de cynische grapjes, over de dystopische werkelijkeid die onze geliefde fictie versneld probeert in te halen. Tenslotte: de angst. Wij die nooit ergens bang voor waren geweest, op het verkeer in onze steden na, bekenden dat we bang waren. Niet voor onszelf,  toch niet in de eerste plaats. Maar voor onze kinderen. Voor de Toekomst. Dat we gehuild hadden vannacht, tranen van woede en onmacht hadden gelaten. Niet dat het hielp. Het had niet geholpen na de talloze dode Palestijnse en Syrische kinderen, niet na het opsluiten van gezinnen met kinderen in onze eigen detentiecentra, niet na het uiteenknuppelen van vluchtende mensen aan de Europese grenzen. Staatsterreur blijkt prima opgewassen tegen onze tranen.
Dat wij, doorwinterde moeders, geen verweer hebben tegen geweld en terreur op kinderen, het hoefde geen betoog. Ik wist stellig dat zij gisteren, net als ik ‘s, naar haar vreedzaam slapende kinderen had gekeken, hen even geruststellend had aangeraakt.

Memorabele momenten zijn als mensen die je in de verte voor je uit ziet lopen. Het duurt even voor je met enige zekerheid kan zeggen of ze van je weg of naar je toe stappen. Eerst lijken ze alleen maar op en neer te deinen. Je vernauwt je blik, zoomt in, focust. Pas wanneer je ze in de omgeving plaatst zie je of de gedaante groter of kleiner wordt.
Is dit langgerekte momentum de laatste stuiptrekking van een uitstervende soort of de rasse intrede van een nieuwe? Je hoopt het eerste en vreest het tweede.
Je wilt niets vrezen. Vrees remt af wanneer je net vooruit moet. Vrees dooft het heilig vuur. Vrees is erger dan datgene wat we vrezen zelf.

Toch is het vrees die ik voel, van een gluiperige soort bovendien. Hij hijgt z’n stinkende hete adem in je nek wanneer je nietsvermoedend de tv aan zet. Hij port gemeen in je ribben wanneer je de slaap probeert te vatten. Hij schuilt in schijnbaar onverdachte hoeken en gaten. Hij glijdt alarmerend soepel en lenig in je systeem en blijft daar koppig zitten, stil maar waakzaam.

Ik wil hem niet huisvesten, ik wil van hem af, hem uitspuwen als bedorven voedsel. Maar hij gedijt, wordt dagelijks gevoed en gepaaid door nieuwe feiten.
Ik begrijp waarom mensen de feiten verdringen, het nieuws buitensluiten. Weigeren de angst te voeden. Het klinkt zo eenvoudig.
Toch onderhoud ik mijn angst, plichtsbewust, zoals je de hamster van de buren voedt, omdat het moet, omdat je het beloofd hebt, omdat het je plicht is, ook al vind je het een stom beest.

Angst zorgt voor een verhoogde staat van paraatheid in tijden van gevaar. Als angst reëel en objectief is, dan waarschuwt hij als geen ander voor scenario’s die tot voor kort onwaarschijnlijk leken. Hij zet je zintuigen op scherp. Hij stinkt uren in de wind naar urgentie. Hij doet je kiezen: Aan welke kant wil je staan? Blijf je bij mij en doen we samen een dutje, of sleur je mij tegen m’n wil mee naar waar het gevaarlijk wordt?
Mijn angst en ik, wij blijven voorlopig samen, tegen wil en dank.












-->

woensdag 30 mei 2018

Over Fons, de liefde voor de koers en de overbodigheid van vlaggen


Het was een kille voorjaarsdag. De voltallige familie zat oma’s copieuze maal van kervelroomsoep, rosbief met kroketten en dame blanche te verteren in de krappe woonkamer van mijn grootouders. Er was nog koffie, met de obligate taart, die niemand binnenkreeg. Op de achtergrond hield een opgewonden Mark Van Lombeek de familieleden op de hoogte van de gebeurtenissen tussen de Italiaanse oorden Milaan en San Remo, plekken waar ik nooit was geweest en waar ik me als negenjarige weinig bij kon voorstellen.

Op de buikige Philips-televisie reden mannen voorbij op de fiets. Knoestige bonken, met kromme benen en knobbelknieën, die enkel bekijks hadden omdat ze hard konden fietsen.
Mannen van weinig woorden die driftig trappend in de berm spuwden en na zo’n koers steevast onder het slijk of het stof zaten, substanties die zich wonderwel mengden met lichaamsvochten als snot, bloed en zweet.

Alle onooglijke kerels, kromme benen en viezigheid ten spijt bleef ik kijken. Gebiologeerd door het ritueel, dat elke koersdag hetzelfde, maar nooit hetzelfde was. Door het stampen, boenken, ploeteren van de mannen, alsof hun leven en dat van al hun dierbaren ervan af hing. Door de buitenzinnige vreugde en de donkerste ontgoocheling na de meet. Door de opwinding die rond de fietsende mannen zinderde, als onweer op een broeierige zomerdag.

Die koersdag was anders. Daar stond plots, als in een visioen, Fons De Wolf op het podium, waar niemand hem had verwacht. Een ranke knaap met een fotogenieke wipneus en wuivende manen, een kruising van Nick Drake en Jotie ‘t Hooft (een gelijkenis die me pas jaren later zou opvallen), maar met een minder lyrische woordenschat en meer branie in de benen. Een ontregelende verschijning temidden van een peloton vol potige en hoekige kerels. “Wel een schoon menneke”, becommentarieerde een tante, die voorts nooit enige interesse in het wielrennen had geveinsd.

De koersherinneringen spelen tikkertje in mijn geheugen en lopen slordig door elkaar, maar ze zijn even scherp als de herinnering aan de emotie van het moment.

1988. De chouchou der echte Belgen, Claude Criquelion, staat op het punt het wereldkampioenschap wielrennen te winnen. Tot een drieste Canadees hem de dranghekken in fietst. De idiote Canadees verliest stoemelings de sprint van een euforische Italiaan. De beteuterde Cri-Cri strompelt knullig met zijn kapotte fiets over de meet. De Canadees wordt ternauwerdood gered van een lynchpartij. Er breekt net geen volksopstand uit.

1989. Ik ben bijna meerderjarig. Franse held Laurent Fignon ligt halfdood en verbijsterd tegen de dranghekken, nadat hij de tour, die hij moest en zou winnen, op de meest onwaarschijnlijke wijze heeft verloren: met 8 belachelijke, nietige tijdritseconden, tegen een Amerikaanse praatjesmaker die al eens een jachtgeweer laat leegschieten in z’n achterwerk en beweert te koersen op biefstuk met frieten. Mijn moeder en ik zijn alleen thuis en weten niet waar kruipen van consternatie. Mijn meisjeshart bloedt voor de onfortuinlijke Fignon.

1992. De impulsieve en bevlogen Italiaan Claudio Chiapucci rijdt tweehonderd lange Tourkilometers aan kop richting Sestriere. Hij vertrekt op de eerste col. Vijf loodzware cols later heeft hij alle medevluchters als lastige vliegen van zich af geschud en rijdt hij alleen verder, onaantastbaar voor de hitte en het jagende peloton. De laatste kilometers legt hij zwalpend af, vooruitgeschreeuwd en -geduwd door meutes hysterische Italianen, die in deze overwinning een teken van Gods rechtvaardigheid zien.

1996. Terwijl mijn lief en vrienden zich in het Gentse feestgedruis storten, staar ik in een bloedhete woonkamer met de gordijnen dicht naar de ondergang van de ongenaakbare en mysterieuze Miguel Indurain. Mijn fascinatie voor vallende en verliezende helden krijgt de vrije loop. Miguel lijdt, maar geeft niet op. Iedereen haalt opgelucht adem nu de “saaiste aller tourwinnaars” het geel moet doorgeven. Behalve ik. Ik heb twee opeenvolgende nachten op café nodig om mijn verdriet door te spoelen.

De koersliefde was niet altijd even standvastig. Hoongelach van vrienden en kennissen die de koers een tijdverdrijf voor gepensioneerde mannen noemden. Dopingschandalen. Slaapverwekkend voorspelbare rondes. Jaren zonder televisie en zonder tijd. Dopingschandalen. Een reis door Spanje die ik op slinkse wijze “toevallig” langs het traject van de Vuelta probeerde uit te stippelen, tot het lief daar tijdig lucht van kreeg. Dopingschandalen. Baby’s en veel te veel slapeloze nachten, die op zondagnamiddagen gretig werden ingehaald. Dopingschandalen. Mijn broer, de ultieme koersfanaat, een wandelende wielerencyclopedie, die uitgerekend tijdens de Ronde van Vlaanderen stopte met leven. Dopingschandalen.

Zoals dat gaat met echte liefde dooft de vlam nooit helemaal uit, flakkert ze altijd weer op, soms zelfs vuriger dan voordien. Het hoongelach is verstomd. Wielrennen is hipper dan ooit. Mensen die menen dat koersen worden gewonnen door wie het snelste kan fietsen, struikelen over elkaars voeten achter dranghekken en in VIP-tenten. We zien nu pas vrouwen koersen, en met verve, ook al deden ze dat al jaren. De bonkige kerels zijn knappe, hippe jongens geworden, die doorgaans met meer dan twee woorden spreken en nog zelden vloeken of schelden voor de camera. Drama is er nog genoeg. Wanneer de gedoodverfde winnaar niet als eerste over de meet komt. Wanneer een kapotte fiets, een valpartij of een dwaze supporter de beste benen stilleggen. Wanneer ploegmakkers elkaar de zege niet gunnen. Wanneer een renner die net z'n sleutelbeen brak toch meteen weer naar z'n fiets vraagt. Wanneer een  gretige jonge renner het leven laat op het bebloede asfalt.

Wielrennen is niet langer een manier om aan het harde labeur van de boerenstiel of de fabriek te ontsnappen, maar een carrièrekeuze. Ongelikte ploegleiders zijn vervangen door empathische coaches en gewiekste managers. Het koersen zelf is gebleven wat het was: vreselijk lastig, bij momenten onmenselijk zwaar, en vaak volstrekt onlogisch. En daarom fascinerender dan eender welke andere sport, alle dopingschandalen ten spijt.

Niemand legde het beter uit dan mijn favoriete wielercolumnist Frank Heinen: “Wielrennen is fictie, wielrennen is literatuur, wielrennen is drama. Het gaat om de verhalen, niet om de waarheid.” En ook niet om vlaggen. Zeker niet om vlaggen. Vlaggen hangen hooguit in de weg van een onfortuinlijke renner, die vervolgens van het asfalt moet worden geschraapt.







-->

vrijdag 23 maart 2018

Ze willen niet


Voor wie het gemist heeft: er diende zich de afgelopen week nog maar eens een genderrelletje aan. Geen zoveelste geval van seksueel grensoverschrijdend gedrag, maar het hete hangijzer van het “all male panel”, een oud zeer en een hardnekkige doorn in het kritische oog van menig feminist(e).
Politika, de studentenorganisatie van de faculteit sociale en politieke wetenschappen aan de KUL, organiseerde een politiek debat over de macht van de overheid. In het panel bleken 6 mannen te zitten, van elke gevraagde partij een exemplaar.
Hoe dat kwam? Van de 24 vrouwen die werden gevraagd was er geen enkele beschikbaar, aldus de organisator.

Velen vonden dat verbijsterend. Ik niet zo heel erg. Ik heb die reactie al zo vaak gehoord dat ik ze kan uitspellen nog voor de vraag gesteld is.
De conclusie moet dus zijn dat vrouwen niet willen debatteren of het niet zo belangrijk vinden om in een panel te zitten. Dat is allicht het makkelijkste antwoord.
Dat vrouwen intussen zo’n halve eeuw politiek bedrijven in dit land, en dus wellicht even graag verkozen worden en een mandaat opnemen, maar niet te paaien zijn voor debatten en panelgesprekken allerhande, het doet vragen oproepen.

Wanneer je mensen zoekt, van eender welke doelgroep, en er niet in slaagt ze te bereiken, dan moet je misschien je methodiek in vraag stellen. Wanneer sociaal werkers een kansen- of aandachtsgroep niet vlot bereiken, dan wordt er ingezet op ‘outreachend werken’, een werkwijze die een actieve benadering vraagt. Met andere woorden: meer moeite doen.
Stel jezelf niet gerust met een simpel “tja, ze willen niet”. Vraag je af waarom niet. Analyseer de obstakels en bezwaren en doe er iets aan waar en wanneer mogelijk.

Van de vrouwen die ik de afgelopen jaren bevroeg wat hen weerhield om deel te nemen aan een debat, vertelde een meerderheid me dat ze zich afvroegen of ze wel gekwalificeerd genoeg waren, of ze wel over voldoende expertise beschikten en iets relevants te vertellen hadden. Die onzekerheid is niet genetisch, maar gedijt in een onderwijs dat meisjes nog steeds wijsmaakt dat ze niet goed zijn in wiskunde, politiek, astronomie, voetbal of andere zogenaamd mannelijke interessevelden. Meisjes krijgen in het secundair onderwijs standaard te horen dat ze maar 3 km moeten lopen, terwijl de jongens 5 km als streefdoel krijgen. “Want meisjes kunnen minder lang lopen.”

Een ander terugkerend bezwaar: de vaak bitsige sfeer in een debat, waarbij sprekers elkaar onderbreken of neerhalen en waarbij sommige sprekers hun proportionele spreektijd ruim overschrijden, zodat wie niet overassertief is nauwelijks aan bod komt. Moderatoren laten meestal begaan, of grijpen slechts in wanneer het de spuigaten uitloopt. Assertiviteit wordt beloond, in die mate dat de grens met aggressie amper nog te onderscheiden valt. Meisjes krijgen dat soort assertiviteit niet standaard aangeleerd. Het wordt hen zelfs subtiel ontraden.

Een derde obstakel: het leven van academici, politici, experten allerhande met een gezin is een moeizame puzzel van tijd en aandacht. Wie kinderen heeft wil die na de drukke dagjob graag zien, voeden en opvoeden. Gezien de ongelijke verdeling van zorg en huishouden in dit land mag het geen wonder heten dat vrouwen met een veeleisende job die strak afbakenen. Anders krijgen ze het gewoon niet rond.

Voor al die obstakels en drempels bestaan er – mits wat goede wil – haalbare oplossingen.

Overtuig de spreker die je wilt van haar kunnen. Benadruk dat je haar wilt, niet omdat ze een vrouw is, maar omdat je haar expertise en stijl apprecieert en waardevol vindt. Ik heb het uitgetest en het helpt echt.

Wat de spreektijd betreft: modereer, maar dan echt. Monitor de spreektijd van alle sprekers en zorg dat iedereen even uitgebreid aan bod komt. Wijs onderbrekers en aggressoren terecht. Dat is perfect mogelijk en het komt de sfeer en de inhoud van het debat ten goede.

Tot slot: waarom zou je als organisator van een debat niet kunnen nadenken over kinderopvang ter plaatse? Zelf werd ik ooit gevraagd voor een panelgesprek op een moeilijk moment, en de organisator stelde me spontaan voor om een oppas voor me te zoeken en die te betalen. Dat haalde me finaal over de streep.

Maar waarom zouden we zoveel moeite doen om meer vrouwen in een panel te krijgen? Wat maakt het uit wie er in dat panel zit. Het gaat om de inhoud toch? De vraag is hardnekkig. Het antwoord dringt moeizaam door.
Media en publieksevenementen weerspiegelen de waarden en normen van een samenleving. Ze kunnen bestaande machtsrelaties en –normen bevestigen of uitdagen. Ze kunnen een effectieve beeldvorming nastreven: een bewust niet-stereotype representatie van bevolkingsgroepen. Ze hebben een tastbare impact op hoe mensen zichzelf zien en welke rol ze denken te kunnen spelen in de wereld.

In een samenleving waarin jonge kinderen nog steeds reflexmatig een mannetje tekenen wanneer ze gevraagd worden een chirug, brandweerman of politieagent te tekenen; waarin meisjes zich amper kunnen voorstellen dat ze astronoom, wiskundige of president kunnen worden en dat soort meisjesdromen ook zelden gestimuleerd worden, valt het belang van beeldvorming en representatie dan ook niet te relativeren. Zien inspireert en doet dromen over wat misschien onmogelijk leek. De meisjes van nu zullen ons dankbaar zijn.



dinsdag 27 februari 2018

Kamperen voor kennisfabriekjes

Ze waren een paar jaar uit het nieuws, maar zijn terug van weggeweest: ouders die kamperen voor de schoolpoort om hun kind in te schrijven.
Ik vond het er altijd al vrij bespottelijk uitzien: de rijen vastberaden vaders en moeders, met hun keurig opgestelde klapstoeltjes en thermossen vol koffie en soep, sommigen nu en dan afgelost door een opa of oma met meer tijd, soms zelfs door een betaalde student, kwestie van de duur betaalde plek in de rij niet te laten schieten voor een vergadering of een doktersafspraak.
Alsof er geen scholen genoeg zijn. Alsof de wiskunde en het Nederlands op school A zo fundamenteel anders worden overgebracht dan op school B.
Scholen hebben reputaties, soms min of meer terecht, vaak uitvergroot tot onwerkelijke proporties. De mythe dat school A meer slaagkans biedt aan de universiteit dan school B maakt van ouders niets ontziende pitbulls.

In gedachten tel ik de scholen waar ik de ontluikende bloem der natie mocht onderwijzen in de taalkunde. Ik tel er negen, over een periode van zo’n slordige tien jaar tijd.
Er waren landelijke colleges vol gedweeë witte tieners; er waren stedelijke athenea in verval, waar 70 % aanwezige leerlingen een ongezien succes heette; er waren onoverzichtelijk grote scholen, en scholen waar je iedereen kende na een dag of vijf; er waren katholieke en gemeenschapsscholen.
Als invaller van dienst had ik niet te kiezen met welk materiaal ik aan de slag ging. Handboeken en methodieken werden mij zonder overleg overhandigd en bleken nauwelijks te verschillen. Grammatica en woordenschat, begrijpend lezen en opstellen, er was nauwelijks onderscheid tussen Beveren en Gent, tussen Wevelgem en Zoutleeuw, tussen het college en het atheneum, tussen wit en divers, tussen landelijk en stedelijk. Werkwoorden werden overal op dezelfde manier vervoegd en ik vermoed dat de stelling van Pythagoras ook in elk klaslokaal dezelfde was.
Wanneer je als leerkracht een verschil kon maken, dan was dat vooral door te luisteren en ernstig te nemen, door jonge mensen als volwaardig te zien, in welke richting en met welke schoolresultaten dan ook. Wanneer het verkeerd liep, dan voelde het als falen en bleef de onmacht naspoken.
Ik zag gedreven en uitgebluste leerkrachten, directies met en zonder visie, helicopterouders en onverschillige ouders. Wat ik nooit zag was oprechte democratie en participatie. Wanneer leerlingen zelf mochten kiezen, ging het hooguit over het thema van een projectweek, of de bestemming van een klasuitstap. Eveneens schaars: differentiatie. Wat je motivatie, niveau of interesse ook was: de leerplannen waren heilig. Pech voor wie zich verveelde of niet meekon. Totaal afwezig: ruimte voor psychosociaal welzijn, creativiteit, burgerschap en de nood aan spel. Negen verschillende scholen, negen kennisfabriekjes. Waarom kamperen voor eenheidsworst?

Jaren later moest ik zelf een kind inschrijven. Dat het geen witte uniformschool zou worden, dat stond vast. In het charmant krakkemikkige buurtschooltje bleek er welgeteld 1 autochtoon Vlaams kindje te zitten. Maar het was een klein, zorgzaam en liefdevol schooltje. Dat volstond ruimchoots voor ons. Lezen, rekenen en schrijven kan je overal leren. Graag gezien worden voor wie je bent en worden wilt, dat had ik niet zo gek veel gezien in mijn onderwijsloopbaan.

Ondanks de zorgen en de liefde bleek mijn kind niet te gedijen op school. Hij paste niet in de mal, zoals dat ene, wat geblutste blokje dat je niet in de vormendoos krijgt. Hij verstopte zich onder een tafeltje. Hij speelde niet met de andere kinderen en sprak weinig of niet. Hij fladderde en stuiterde wanneer de anderen in een kringetje zaten. Observatie bracht weinig inzicht. Hij was tenslotte nog een kleuter.
Of we hem niet zouden laten testen. Ik twijfelde. Een etiket zou van mijn kind geen ander kind maken. Dat de wachtlijst 18 maanden bedroeg hielp ook niet echt. En wat moesten we na anderhalf jaar met een diagnose? ‘s Nachts werd ik zwetend en in paniek wakker, met visioenen van een diep ongelukkig, gepest kind; de herinneringen aan gelijkaardige kinderen “die niet in het systeem pasten” als een knoop rond m’n ingewanden.

Ik zag de gezichten voor me van de leerlingen waar niemand raad mee wist: de uitvallers, de van school gestuurden, de spijbelaars, de zittenblijvers, de “lastpakken”, de onverschilligen, de hyperkineten, de stoorzenders, de gedemotiveerden,
de kinderen voor wie we geen pad konden effenen, alle schoolcontracten, sancties, CLB-afspraken en ritalin ten spijt.
Mijn grootste angst was nooit dat mijn kind niet zou leren lezen of rekenen of dat hij er niets van zou bakken aan de universiteit, maar dat hij zich z’n schooltijd zou herinneren als een eenzame kwelling, dat hij zou opgroeien met het idee dat hij niet ok was, dat hij elk spoor van levenslust zou kwijtraken, net als de tientallen leerlingen die niemand had kunnen redden: gelabeld en geklasseerd.

Wij zijn radicaal in de marge gaan staan, buiten het systeem. Het is er niet makkelijker, maar je geeft er wel zelf vorm aan leren en leven. Dat scheelt geweldig in zelfvertrouwen en levensvreugde. Het rare, nukkige, gesloten kind is een rare, blije, sociale tiener geworden. Dus nemen we de thuisonderwijsinspectie, de examencommissie en het getreiter voor lief, zolang we kunnen. Daarbuiten is er geen plaats voor ons, zelfs niet als we kamperen.

Inclusie is een mooi woord, maar klinkt hol zolang niemand zich afvraagt wat we te bieden hebben aan wie niet in de mal van het systeem past.

Ik begrijp dat ouders schijnbaar krankzinnige dingen doen voor hun kinderen. Wat ik niet begrijp is dat iedereen de mond vol heeft over “kwaliteit” en “niveau”, maar niemand wakker ligt van hoe scholen met kinderen omgaan, hoeveel ruimte ze hen geven in hun anders zijn, hoeveel vrijheid leerlingen krijgen om al lerend gewoon zichzelf te zijn, om zich te ontplooïen tot een waardevol mens, in evenwicht en vertrouwen. Voor een onderwijs dat daarin slaagt, daar wil ik wekenlang voor kamperen bij de meest Siberische temperaturen.













vrijdag 2 februari 2018

Winterslaap

Op 21 december keert de zon zich het langst af van de aarde.
Die zonneschaarste doet ons gulzig naar licht grijpen: geestdriftig flikkerende kerstbomen,  vreugdevuren en lichtkransen, het feest van de heilige Lucia, belichaamd door ontluikende meisjes met kronen vol kaarsen; alsof het volhardende gebrek aan licht ons dwingt onszelf te overtuigen dat het licht altijd terugkeert.

De winter en ik, wij waren nooit een gelukkig paar. Elk jaar verzucht ik dat ik een egel zou willen zijn, om de kille en grauwe tijd van november tot april in een winterslaap door te brengen. Winterslapers bevinden zich in een toestand tussen slaap en waken in. Hun hersenen liggen vaak helemaal stil.
Mensen zijn geen winterslapers. In plaats van in sluimerstand te gaan, breken ze een extra infuus bedrijvigheid aan. Er worden kerstbomen, geschenken en kalkoenen aangeschaft, glühwein geslurpt en recepties gepland. De egel in mij ondergaat het gelaten, dromend van blote benen en de zon op haar neus.

Toch laat ik me gewillig vangen door de oogverblindende optische illusie van het einde van een jaar en het begin van een maagdelijk nieuw exemplaar. Zelfs zomermensen hebben rituelen nodig. We kunnen het niet laten: terugblikken op wat we achterlaten, vooruitkijken naar wat ons te wachten staat en wat we stellig anders en beter zullen doen.
Het heeft iets aandoenlijks, hoe we er elk jaar bereidwillig en met open ogen in lopen, vol valse verwachting en hernieuwde hoop.  Onszelf overtuigend dat we alles wat het afgelopen jaar naliet ons te schenken, dit jaar wel zullen krijgen, in zijdepapier gewikkeld en met een reusachtige gouden strik eromheen. Alsof de tijd ons belonen zal voor ons geduld.

Tijd is onze dierbaarste vriend en onze meest gehate vijand. Hij ontbreekt wanneer we hem nodig hebben en hijgt genadeloos in onze nek wanneer we niet om zijn gezelschap verlegen zitten. Bovenal biedt hij structuur aan onze ongeordende levens. Alsof we langs een zorgvuldig uitgestippeld pad wandelen, waar elke verwarrende omleiding ons weer op de juiste weg brengt.
Terugblikken wordt zo al snel ‘hineininterpretierung’, alsof de logica die ontbrak in de feiten pas zichtbaar wordt wanneer alles achter de rug is. Terwijl ik de sluimerende egel in mij sus, zoek ik naar logica en licht in het leeglopende jaar, een jaar dat op het eerste zicht weinig verschilde van de voorgaande, met evenveel rampspoed en onheil, evenveel waarlijk verbijsterende verdwazing en slechte wil in de hoogste regionen, evenveel gelaten berusting.  En toch.

Zoals we licht nodig hebben, hebben we hoop nodig. Die valt wat lastiger te vinden, verschuilt zich achter veel misleidende lelijkheid. We zouden gebaat zijn met eindejaarslijstjes van hoopgevende feiten en fenomenen. Niet de boeken die we hadden moeten lezen, de film- en theatervoorstellingen die we hadden moeten zien en de muziek die we hadden moeten beluisteren, maar de weinig zichtbare bronnen van beterschap die we over het hoofd hebben gezien.
Uitgerekend in een jaar vol verkiezingskoorts, waarin het giftige taal en valse beloftes zal regenen, laat de hoop zich makkelijk vloeren. Zelf ben ik van plan een reserve aan te leggen, zoals winterslapers nootjes en eikels verstoppen in hun hol. Wanneer de toekomst troosteloos lijkt, zal ik een compacte, maar doeltreffende dosis hoop tot mij nemen.
Wanneer de aangekondigde harde woorden vallen, zal ik bedenken dat conflict een voorbode is van verschuiving, dat weerstand altijd verandering inluidt, dat zure appels een zoete nasmaak achterlaten, en dat het licht echt altijd terugkomt.















Shithole


Ik hoef u niet te vertellen dat het verwarrende tijden zijn. Aan de overkant van de oceaan waakt een kleuter met Tourette en het brein van een pantoffeldier over de toestand van de wereld. Hoe groter de wereld in ons hoofd, hoe minder we ervan snappen. Zelfs de kleuter, met een half leger aan adviseurs en ander voetvolk tot zijn beschikking, lijkt er niets van te snappen. “Waarom al die mensen uit “shitholes” als Haïti en El Salvador in vredesnaam naar hier komen”, vroeg hij zich af. Welja, waarom eigenlijk? Niet dat het antwoord hem interesseert. De kleuter wil niet meer Haïtianen. Hij wil meer Noren. Maar de Noren blijven thuis, de snoodaards.

In eigen land bakkeleit onze regering, of wat daarvan overblijft, over mensen die hun ‘shithole’ verlaten om in een veilig en welvarend land opnieuw te beginnen. Wat grappig lijkt op een ander is dat niet per se ook dicht bij huis.

Onze eigen kleuterklas ziet zich verwikkeld in een aanslepend schandaal over 9 teruggestuurde Soedanezen, die bij thuiskomst zouden zijn gefolterd, een ongelukje dat even voorspelbaar was als de jaarlijkse komst van Sinterklaas. Zowat iedereen, op de vrolijke vrienden van het VB na, struikelde over z’n voeten om te benadrukken dat mensenrechten cruciaal zijn. Het zal best. Alleen wat sneu dat men daar doorgaans in stilte “zolang ze ver van hier worden uitgeoefend” aan toevoegt.

Die arme staatssecrearis voor asiel en migratie onderging het kruisverhoor gelaten, met de berustende blik van de martelaar. Extreem-rechts vindt zijn beleid te soft. Links dan weer te hard. Je kan nooit voor iedereen goed doen.
Terwijl hij dapper “de puinhopen van jaren links beleid” opkuiste stonden ex-partijgenoten en coalitiepartners recht om te beweren dat hij eigenlijk softer is dan al zijn voorgangers. Twitter is de Wetstraat niet, naar het schijnt. Theo zou dus niet de hardvochtige keizer zijn die de poco’s ons voorhouden, maar best een jofele chiroleider.

De argeloze toeschouwer die hoopte wijzer te worden over de kwestie bleef ook na Villa Politica en Terzake blind in het duister tasten. De boude bewering dat deze regering een humaner asielbeleid voert dan de voorgaande viel als een baksteen op de maag van de meerwaardezoeker. Theo had meer mensen uit hun ‘shitholes’ naar binnen gelaten dan Maggie, Melchior en Annemie. Ik vestigde alle hoop op Kathleen Cools. Iemand moest de Gordiaanse knoop ontwarren. Iemand zou ons vertellen dat humanitaire visa en humanitaire regularisering twee verschillende dingen zijn, die je best niet met elkaar vergelijkt (een weetje waarvan je hoopt dat een voormalig minister-president als Dewael het heeft opgeslagen). Iemand zou het grote aantal Syriërs in de cijfers duiden binnen de context van een van de bloedigste oorlogen uit onze hedendaagse geschiedenis. Iemand zou zeggen dat er geluld werd. Helaas.

Intussen deelde de staatssecretaris droogjes mee dat hij niet van plan is de uitwijzing van gezinnen met kinderen uit te stellen tot hun schooltijd erop zit. Zelfs het einde van het schooljaar afwachten zit er niet in. De Soedanezen in gesloten centra komen vrij, nu uitwijzing naar Soedan is opgeschort. Wanneer ze het centrum verlaten betreden ze het niemandsland van de wetteloosheid. Ze willen en mogen hier niet zijn, maar kunnen niet terug. Ze mogen niet werken, maar hebben geen recht op een uitkering. Brussel zal voor hen een uitzichtloos ‘shithole’ zijn.